حدیث روز
امام علی (ع) می فرماید : هر کس از خود بدگویی و انتقاد کند٬ خود را اصلاح کرده و هر کس خودستایی نماید٬ پس به تحقیق خویش را تباه نموده است.

پنج شنبه, ۱۰ مهر , ۱۳۹۹ 14 صفر 1442 Thursday, 1 October , 2020 ساعت تعداد کل نوشته ها : 991×

مصادیق رزق مادی در قرآن کریم / بخش دوم

شناسه : 4332 11 اردیبهشت 1399 - 1:42 285 بازدید ارسال توسط : نویسنده : میثم جعفری

در شماره قبل اشاره کردیم که واژه های ثمرات، مرغ بریان و ترانگبین، چشمه‎ها‎، اولاد، چهارپایان، طعام، هر چیز پاکیزه‎ به دست آمده از خرما و انگور، درآمد و مزد، باغ‎ها‎، دانه‎ها‎ی روییدنی (گندم و جو و ….)، و باران از مصادیق ۱۱گانه رزق دنیایی در قرآن کریم شمرده شده اند. هم چنین رابطه معنایی […]

پ
پ

در شماره قبل اشاره کردیم که واژه های ثمرات، مرغ بریان و ترانگبین، چشمه‎ها‎، اولاد، چهارپایان، طعام، هر چیز پاکیزه‎ به دست آمده از خرما و انگور، درآمد و مزد، باغ‎ها‎، دانه‎ها‎ی روییدنی (گندم و جو و ….)، و باران از مصادیق ۱۱گانه رزق دنیایی در قرآن کریم شمرده شده اند. هم چنین رابطه معنایی سه تا از واژه های مذکور را با معنای واژه رزق مورد کنکاش قرار دادیم و اکنون نوبت بررسی ارتباط معنایی بین واژه قرآنی رزق با سایر واژگان فوق است.

  • چشمهها

کلمه عین و مشتقات آن ۶۳ بار در قرآن کریم آمده است که به معنی چشم و نظر و چشمه‎ها‎ی دنیوی و اخروی است. در اینجا آن دسته از آیات که در آن عین به معنای چشمه‎ها‎ی دنیوی و به عنوان یکی از فوائد تقوی ذکر شده را مورد بررسی قرار می‎دهیم.

آیه ۶۰ سوره مبارکه بقره اشاره دارد به هنگامی که قوم موسی(ع) دچار تشنگی شدند و به دستور خداوند و با معجزه حضرت موسی(ع) ۱۲ چشمه از دل سنگ جوشید و خدای متعال در این آیه کریمه از این چشمه های جوشان به عنوان رزق یاد کرده است. در آیه ۱۲ سوره مبارکه سبا، خدای متعال می‎فرماید که برای حضرت سلیمان(ع) چشمه‎ای از مس جاری کردیم. یعنی خدای متعال در دنیا برای بنده مومن خود چنین نعمتی فراهم کرده است که چشمه مس برای او همچون آب جاری روان باشد و نعمتی اینچنین در دنیا فقط مخصوص مومنین است و خود قرآن بر این امر تصریح دارد که اگر اهل قریه‎ها‎ ایمان داشته باشند برکات آسمان و زمین را به رویشان می‎گشاییم[۱]. همچنین در آیه دیگری از قرآن کریم خطاب به یهودیان تصریح شده که اگر اینان ایمان بیاورند و دستورات قرآن کریم را اقامه کنند از پایین(زمین) و بالا(آسمان) نعمت به آن‎ها‎ داده خواهد شد.[۲] همچنین کلمه ینبوع به معنای چشمه نیز ۲ بار در قرآن کریم بکار رفته که خدای متعال در آیه شریفه ۲۱ سوره مبارکه زمر، ایجاد کشت و زرع با رنگ‎ها‎ی مختلف را از جمله فواید ناشی از این چشمه‎ها ‎بر می‎شمارد.

  • اولاد

    برای بررسی این مورد می‎باید اولاد و ریشه آن و ریشه بنین را در قرآن کریم جستجو کنیم.

در آیه ۱۴۰ سوره مبارکه انعام[۳] خدای متعال اولاد را رزق معرفی می‎کند. و در آیاتی دیگر، اولاد را رحمت و برکت معرفی می‎کند.[۴] و نیز فرزندان را یاریگر انسان می‎شمارد.[۵] و نیز بنا به فرمایش خداوند در قران کریم، اولاد مایه زیبایی زندگی است[۶].

  • انعام(چهارپایان)

در قرآن کریم از انعام به دفعات یاد شده و در آیات سوره مبارکه انعام، چهار گروه[۷] که مورد نظر خدای متعال است نام برده شده است که عبارتند از گوسفند و بز و شتر و گاو[۸]. از جمله منافعی که قرآن کریم درباره انعام یاد می‎کند از این قرار است: بار بردن و نوزاد چهارپایان.[۹] پوشیدنی‎ها‎یی که از پوست و کرک و پشم چهارپایان ایجاد می‎شود،  خوراکی‎ها‎یی همچون گوشت و شیر و فراورده‎ها‎ی آن،[۱۰]  حمل بار،[۱۱] چادر‎ها‎ی قابل انتقال برای سکونت و همچنین لباس‎ها‎ی فاخر و وسایل زندگی.[۱۲] همچنین عناوین یاری‎گر انسان،[۱۳]خوردنی‎ها‎ و سواری[۱۴]،[۱۵] مایه زینت،[۱۶] شخم زدن زمین و آبیاری[۱۷] از دیگر منافعی است که قرآن کریم درباره انعام یاد می‎کند.

  • طعام

    از دیگر رزق‎ها‎یی که در قرآن کریم نام برده شده است طعام است. با جستجوی ریشه طعم در قرآن کریم، و بررسی معنی و مصادیق طعام، نتایج زیر حاصل شد:

  1. مصادیق طعام در قرآن کریم از این قرار است: آنچه از زمین روید مانند: سبزى و خیار و سیر و عدس و پیاز[۱۸]، نوشیدن آب[۱۹]، صیدهای دریایی[۲۰]، انعام[۲۱] و محصولات کشاورزی[۲۲]، شتر قربانی[۲۳]، دانه‎ها‎، انگور و سبزی، زیتون و نخل، میوه[۲۴]
  2. نکته دیگری که در استعمالات قرآنی به چشم می‎خورد استفاده از ماده (طعم) برای نوشیدن آب است[۲۵]، با نگاهی به این آیه کریمه، ابتدا کلمه “یطعمه”بکار رفته و سپس “یشرب” بکار رفته است به این معنا که طالوت به لشکریان خود می‎فرماید: خداوند شما را با نهر آبی آزمایش می‎کند. هر کس از آن بنوشد از من نیست و در ادامه می‎فرماید “و من لم یطعمه” کسی که از آن آب ننوشد از من است. نوشیدن اول با ماده (شرب) در آیه کریمه بیان شده است و نوشیدن دوم با ماده (طعم) و با یک قید اضافه که می‎فرماید مگر به اندازه یک کف دست. یعنی یطعم همان نوشیدن است اما به قدر یک کف دست و این معنا به ذهن متبادر می‎شود که گویی منظور چشیدن آب است نه نوشیدن آب. ماده طعم در استعمال دیگری در قرآن کریم به معنی خوردن آمده است.[۲۶] در استعمال دیگری نیز توصیفی در آیه وجود دارد گویی اینکه طعام به معنی چیزی است که گرسنگی را برطرف کند و انسان را فربه کند[۲۷].

رجوع به لغت

اسم جامع لکل ما یؤکل- ما یسد جوعا فهو طَعَامٌ‏ – تقول: اطْعَمْه‏، أی: ذقه،[۲۸] – و قد طَعِمَ‏ یَطْعَمُ‏ طُعْماً فهو طَاعِمٌ‏، إذا أکل أو ذاق[۲۹]

نتیجه

    آنچه که با رجوع به لغت به دست آمد، موافق با استعمالات قرآنی است. ماده طعم به معنی خوردن، چشیدن و طعام نیز آن چیزی است که گرسنگی را برطرف می‎کند و مطلب دیگری اضافه بر این نیز در قرآن کریم وجود دارد که طعام فربه نیز می‎کند که در لغت یافت نشد و می‎توان آن را وجه کمال برای طعام پس از برطرف کردن گرسنگی عنوان کرد.

  • هر چیز پاکیزهای که از خرما وانگور بدست میآید

خدای متعال در آیه ۶۰ سوره مبارکه نحل[۳۰] آنچه که از خرما و انگور بدست می‎آید را از مصادیق رزق بر می‎شمارد و این رزق را در مقابل استفاده ناصحیح از این نعمت قرار می‎دهد. اگر انسان نعمت خرما و انگور را برای ساختن شراب صرف کند، قرآن کریم این نوع استفاده را رزق نمی‎داند. این استفاده از خرما و انگور می‎تواند مصرف خود میوه و یا استفاده از آن در ایجاد خوردنی دیگر باشد مانند عسل[۳۱] و یا دیگر خوردنی‎ها‎ همچون سرکه و …

در آیه کریمه ۶۰ سوره مبارکه نحل پس از کلمه رزق کلمه حسن بکار رفته که برای دریافت معنی آن به لغت نامه رجوع می‎کنیم. نتایج به دست آمده بیانگر این است که حسن متضاد سوء و قبح و نیکو شمردن چیزی بر مبنای حس یا عقل و یا میل است. در نتیجه آیه کریمه می‎فرماید که در مقابل استفاده ناصحیح و ناصواب از خرما و انگور آن استفاده قرار دارد که در درجه اول مصداق رزق است یعنی نعمتی ادامه دار از طرف حق تبارک و تعالی است و در درجه دوم به جهت عقل و طبع انسان نیز نیکو است.

نتیجه

    در این مقاله صرفا به بررسی مصادیق اولین اثر دنیوی تقوا پرداختیم که رزق بدون حساب است. مصادیق رزق‎ها‎ی مادی در دنیا طبق آیات قرآن کریم عبارتند از: ثمرات، مرغ بریان و ترانگبین، چشمه‎ها‎، اولاد، چهارپایان، طعام، هر چیز پاکیزه‎ای که از خرما و انگور بدست می‎آید، درآمد و مزد، باغ‎ها‎، دانه‎ها‎ی روییدنی (گندم و جو و ….) و باران. تمامی نعمت‎ها‎ی مذکور برای انسان در دنیا همیشه مهم و چشمگیر بوده است. برخی از این رزق‎ها‎ اعم از برخی دیگرند مثلا طعام که شامل ثمرات، من و سلوی(مرغ بریان و عسل)، خرما و انگور و دانه‎ها‎ی روئیدنی می‎شود، اما نام بردن مصادیق بیهوده نیست بلکه به جهت خصوصیتی که در مصادیق وجود دارد گاهی اشاره به کیفیت و نوع دارد. مثلا واژه طعام یک کلمه عام است که شامل خوردنی‎ها‎ی متفاوت می‎شود اما ذکر نمونه و مصداقی همچون من و سلوی (مرغ بریان و عسل) کیفیت بالای این نوع طعام را بیان می‎کند. در لغت یافتیم که رزق نصیب و بهره‎ای که از جانب خدا است و پیوستگی دارد و ادامه آن بهره مندی از نعمت‎ها‎ی بهشتی است اما نعمتی که کفار هم استفاده می‎کنند متاع قلیل است و برای کفار کمال نعمت، داشتن لذت دنیوی و برای مومن، کمال نعمت آن نعمتی است که علاوه بر حظ دنیوی، ادامه دار است و خشم خدای متعال را برنمی انگیزد. معانی مختلفی برای ثمر در لغت عرب ذکر شده است از جمله آن می‎توان به محصولاتی که از درخت بدست می‎آید و مالی که کسب می‎شود را ذکر کرد. از جمله ثمرات که از راه کشاورزی بدست می‎آید زیتون و انار و نخل و انگور است و راه رسیدن به ثمرات، که از مصادیق رزق دنیوی شمرده شده است منحصر در کشاورزی و باغداری نیست و ممکن است این ثمرات نتیجه توجه مردم به یک منطقه و تجارت حاصل شود. گاهی ثمرات وسیله برای حاصل شدن نعمتی دیگر مانند عسل است که قرآن آن را مایه شفا معرفی می‎کند. رنگارنگ بودن ثمرات نیز خود نعمتی از جانب خداست که گاهی رنگ‎ها‎ منجر به شاد شدن انسان می‎شود. من و سلوی که همان مرغ بریان و ترانگبین است نعمتی است که قرآن آن را طیب قلمداد می‎کند. طیب بودن یعنی هر چیزی کمال مورد انتظار را دارا باشد. نعمت اعم از رزق است و نعمت هم به کفار داده می‎شود و هم به مومن. طیب هم یعنی داشتن کمال مورد نظر. در قرآن کریم علاوه بر چشمه‎ها‎ی آب اشاره به چشمه مس شده است که خداوند برای حضرت سلیمان نبی علیه السلام جاری ساخت و این یعنی خداوند متعال ذخایر زمین و آسمان را در اختیار متقین قرار می‎دهد و این موضوع در قرآن کریم تصریح شده است.برای بررسی این مورد می‎باید اولاد و ریشه آن و ریشه بنین را در قرآن کریم جستجو کنیم. به این نتایج می‎رسیم. از جمله رزق‎ها‎ی دنیوی اولاد است و قرآن کریم فواید این نعمت را این گونه بیان می‎کند: مایه رحمت و برکت و نیز فرزندان یاری گر انسانند و ارث بردن از انسان (اینکه انسان دوست دارد تا فرزند خودش ارث بر او باشند) و همچنین اولاد مایه زیبایی زندگی است.در قرآن کریم از چها گروه گوسفند و بز و شتر و گاو به عنوان انعام یاد شده است. از جمله منافعی که قرآن کریم درباره انعام یاد می‎کند از این قرار است: بار بردن و نوزاد چهارپایان. پوشیدنی‎ها‎یی که از پوست و کرک و پشم چهارپایان ایجاد می‎شود و همچنین خوراکی‎ها‎یی که از چهارپایان حاصل می‎شود همچون گوشت و شیر و فراورده‎ها‎ی آن و همچنین حمل بار از منافهی است که قرآن کریم یاد می‎کند. چادر‎ها‎ی قابل انتقال برای سکونت و همچنین لباس‎ها‎ی فاخر و وسایل زندگی یاری کردن انسان و خوردنی‎ها‎ و سواری و مایه زینت و شخم زدن زمین و آبیاری از دیگر استفاده‎ها‎ی یاد شده انعام در قرآن است. طعام که یکی از نمونه‎ها‎ی رزقی است که در قرآن آمده. رزق دیگر اشاره شده در قرآن کریم فرآورده‎ها‎ی بدست آمده از خرما و انگور است که قرآن آن را حسن می‎داند و حسن متضاد سوء و قبح و نیکو شمردن چیزی یا بر مبنای حس و یا عقل و یا میل است. در نتیجه آیه کریمه می‎فرماید که در مقابل استفاده ناصحیح و ناصواب از خرما و انگور آن استفاده قرار دارد که در درجه اول مصداق رزق است یعنی نعمتی ادامه دار از طرف حق تبارک و تعالی است و در درجه دوم به جهت عقل و طبع انسان نیز نیکو است. رزق دیگر یاد شده در قرآن درآمد و مزد است و خدای متعال در قرآن کریم درآمد و مزدی که از جانب او می‎رسد را بهترین درآمد و مزد معرفی می‎کند و می‎فرماید خدا بهترین روزی دهنده است. نعمت وجود باغ‎ها‎ برای انسان در قران کریم فقط در خوردنی‎ها‎ی حاصل از باغ‎ها‎ خلاصه نمی‎شود. قران کریم موارد دیگری را نیز ذکر می‎کند مانند: سایه و روغن و خورش برای غذا، تولید عسل، خوراک دام، روغن برای روشنایی، هیزم برای آتش و ایجاد سرور. دانه‎ها‎ که در قرآن کریم از جمله رزق شمرده شده است در مواردی همچون خورنی‎ها‎ و استفاده از کاه و سبوس دانه‎ها‎ و استفاده از بوی خوش دانه‎ها‎ و نیز قرآن کریم نحوه نگهداری و انبار غلات را از طریق وحی به حضرت یوسف آموزش داده است و از نظر قرآن کریم مفهوم دانه به شکل توسعه شامل فزرند هم می‎شود. رزق دیگر آب است و منظور از آب همه گونه خوردنی و آشامیدنی و ایجاد شادی و امید و تنوع و زینت و زیور آلات و ازدیاد محصول و پاکیزگی که شامل نعمت‎ها‎ی روحی و جسمی در دنیا می‎باشد.


[۱] الأعراف۹۶

[۲] المائده۶۶

[۳]  قَدْ خَسرِالَّذِینَ قَتَلُواْ أَوْلَادَهُمْ سَفَهَا بِغَیر عِلْمٍ وَ حَرَّمُواْ مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْترِاءً عَلىَ الله

[۴] (هود۷۳)

[۵] (الشعراء۱۳۳-نوح۱۲)

[۶] (الکهف۴۶)

[۷] در آیه ۶ سوره مبارکه زمر نیز به این موضوع اشاره شده است.

[۸] الانعام ۱۴۲-۱۴۴ : وَ مِنَ الْأَنْعَمِ حَمُولَهً وَ فَرْشًا  کُلُواْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ وَ لَا تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَنِ  إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُّبِینٌ(۱۴۲)ثَمَنِیَهَ أَزْوَاجٍ  مِّنَ الضَّأْنِ اثْنَینْ‏ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَینْ‏  قُلْ ءَالذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنثَیَینْ‏ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحَامُ الْأُنثَیَینْ‏  نَبِّونىِ بِعِلْمٍ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ(۱۴۳)وَ مِنَ الْابِلِ اثْنَینْ‏ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَینْ‏  قُلْ ءَالذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنثَیَینْ‏ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحَامُ الْأُنثَیَینْ‏  أَمْ کُنتُمْ شهُدَاءَ إِذْ وَصَّئکُمُ اللَّهُ بِهَذَا  فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْترَى‏ عَلىَ اللَّهِ کَذِبًا لِّیُضِلَّ النَّاسَ بِغَیرْ عِلْمٍ  إِنَّ اللَّهَ لَا یهَدِى الْقَوْمَ الظَّلِمِینَ(۱۴۴)

[۹] (الانعام۱۴۲)

[۱۰] (الحج۲۸)

[۱۱] (النحل۵)

[۱۲] (النحل۸۰)

[۱۳] (الشعراء۱۳۳-الاسرا۶)

[۱۴] (الزخرف۱۲)

[۱۵] (غافر۷۹)

[۱۶] (النحل۶)

[۱۷] (البقره۷۱)

[۱۸] (بقره ۶۱)

[۱۹] (بقره۲۴۹)

[۲۰] (مائده۹۶)

[۲۱] (الحج۲۸)

[۲۲] (انعام۱۳۸)

[۲۳] (الحج۳۶)

[۲۴] (عبس۳۱-۲۷)

[۲۵] بقره۲۴۹/ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِیکُم بِنَهَرٍ فَمَن شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنىّ‏ وَ مَن لَّمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنىّ إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَهَ  بِیَدِه

[۲۶] (انعام۱۳۸-الحج۳۶)

[۲۷] (غاشیه ۷ و ۸)

[۲۸] فراهیدى، خلیل بن احمد، کتاب العین – قم، چاپ: دوم، ۱۴۰۹ ه.ق. ج‏۲ ؛ ص۲۵

[۲۹] جوهرى، اسماعیل بن حماد، الصحاح – بیروت، چاپ: اول، ۱۳۷۶ ه.ق. الصحاح ؛ ج‏۵ ؛ ص۱۹۷۵

[۳۰] وَ مِن ثَمَرَاتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَرًا وَ رِزْقًا حَسَنًا  إِنَّ فىِ ذَالِکَ لاَیَهً لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

[۳۱] (النحل۶۹)

ثبت دیدگاه

دیدگاهها بسته است.