مصاحبه اختصاصی صراط مستقیم با آیت الله تحریری در مورد ابعاد شخصیتی امام صادق علیه السلام.

۱) ما میدانیم که هر یک از ائمه بزرگوار علیهم السلام در راستای هدایت و رهبری جامعه اسلامی به اقتضای زمان خویش نقش ویژه‌ای ایفا فرموده‌اند، سؤال این است که در این زمینه امام صادق علیه السلام چه نقشی به عهده گرفتند؟

بسم الله الرّحمن الرّحیم الحمد لله ربّ العالمین و صلّی الله علی محمّد و آله الطّاهرین و لعنه الله علی اعدائهم اجمعین؛ امام صادق علیه السلام در زمان خاصی قرار داشتند. بنی عباس با عنوان حمایت از اهل بیت علیهم السلام با بنی مروان (و به نوعی با بنی امیه) در افتاده بودند. اما وقتی به قدرت رسیدند آن جهتی که (ولو ظاهرا) برایش قیام کردند را فراموش نمودند. البته مشکل اصلی این بود که آنها نمی خواستند رهبریت اهل بیت ع محقق شود؛ رهبریتی سیاسی الهی که در ادامۀ ولایت و رسالت نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله، اساس دیدگاه دینی بود. از این رو ائمه علیهم السلام با این دیدگاه انحرافیِ غاصبین مقام خلافتشان به انحاء گوناگون برخورد می‌کردند. یکی از ارکان رهبریت اهل بیت علیهم السلام هم آگاه کردن مردم به فهم آن جایگاه حقیقی دین بوده است. در واقع امام صادق علیه السلام در پرتو زمینه ای که امام باقر علیه السلام مهیا کرده بودند و عهده دار نشر معارف گوناگون دین شده بودند در عین حال در نشر این معرفت اصلی هم سعی بلیغ داشتند. بنابراین اگرچه امام صادق علیه السلام به بیان معارف اخلاقی، معارف عملی و معارف اعتقادی و… می پرداختند لیکن به انحاء مختلفی با حکام ظالم زمان خویش مقابله کرده و جایگاه غاصبانۀ حکام ظالم زمان خویش را نیز بر ملا می کردند.

۲) اگر لطف کنید قدری درباره میراث به جای مانده از حضرت صادق علیه السلام برای ما توضیح بفرمایید.

اولین میراث، میراث خاص امامت است که حضرت موسی بن جعفر علیه السلام و ائمۀ بعد از آن حضرت در واقع از میراث های امام صادق علیه السلام به حساب می آید. اصولاً یکی از ابعاد میراث هر یک از ائمه علیهم السلام توجه به مقام امامتِ امام بعد از خود است. حضرات گاهی به صورت علنی و گاهی به صورت خاص این نکته را بیان می‌نمودند. البته چنانچه در پاسخ سؤال قبل عرض کردم شرایط، شرایط خاصی هم بود. لذا می بینیم امام صادق علیه السلام برای بعد از شهادتشان به ۵ نفر اشاره کردند. امام کاظم علیه السلام را یکی از آن ۵ نفر معرفی کردند اما در بین اصحاب خاص، به طور خاص به امام کاظم علیه السلام توجه می دادند. میراث دیگر همین معارفی است که در ابعاد گوناگون نشر می دادند. و میراث دیگر شاگردانی است که تربیت کردند. ما معتقدیم احکامی که از ناحیه این اولیا می آید احکام واقعی دینی است منتها حضرت شاگردان خاصی هم پروراندند که احکام را از آن دریچه ای که مد نظر ایشان بود تبلیغ می کردند.از آن جهت عرض کردم دریچه ای که مد نظر ایشان بود چون حضرات معصومین شرایط ویژه ای داشتند و گاهی احکام را از باب تقیه صادر می نمودند و تشخیص احکام واقعی از تقیه ای کار هرکسی نیست. حال افرادی را اطراف امام صادق می بینیم مانند زراره، محمد بن مسلم و هشام بن حکم و هشام بن سالم. اینها کسانی بودند که دست پروردۀ خاص امام صادق علیه السلام بودند تا جایه که گاه در بعضی روایات‌ می خوانیم اگر همین چند نفر نبودند معارف شیعه مندرس می‌شد. البته بعضی از این بزرگواران در بعضی از رشته ها بصورت تخصصی وارد می شدند مثل هشام بن حکم که در مسائل اعتقادی مورد عنایت حضرت بود. و بعضی پرورش شان عام بود مثل زراره که بیشتر در تشریح احکام و به نوعی در رفع مخاصمات مورد ارجاع بودند. بنابرایندر یک دسته بندی می توانیم میراث های امام صادق علیه السلام را در سه جهت مورد مطالعه قرار دهیم. یکی معارف گوناگون برجای مانده از ایشان، دوم شاگردان عمومی و خاص ایشان و سوم مقام تداوم امامت از طریق ایشان.

۳) اگر ما بخواهیم در حوزه اخلاق و معنویت درسی از محضر امام صادق علیه‌السلام یاد بگیریم حضرتعالی چه نکته ای را اساسی تر و مهمتر میدانید؟

از آنجا که اساس تعالیم دین و پذیرش هدایت بر یادگیری است (چنانکه قرآن می فرماید «یَتلو عَلَیهِم آیاتِهِ وَیُزَکّیهِم وَیُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَالحِکمَهَ» بعد از تلاوت، تعلیم از شاخصه های امر نبوت است. و در کنار آن تزکیه و رشد است که بر همین تلاوت و تعلیم تکیه می کند. همین مقام را ائمه علیهم السلام هم داشتند یعنی مقام تلاوت، تزکیه و تعلیم. فقط ایشان آن ارتباط بر مبنای وحی را نداشتند. از این جهت در روایت بسیاری از امام صادق علیه السلام مسئلۀ تعلیم و تعلّم آمده . برای مثال حضرت در جایی می‌فرماید من دوست داشتم که جوانان از شیعیانم را تازیانه بزنم تا تفقه در دین پیدا بکند. منظور این است که بدانند دین چیست و دین را از چه کسی بگیرند و اهداف از دین چیست! آری دین شناسان واقعی بعد از نبی اکرم صلی الله علیه وآله وسلم امامان معصوم علیهم السلام هستند و بعد از ایشان عالمانی که آن جایگاه را با تمام وجود پذیرفتند و درک کردند. عالمان ولایت مداری که در جهت حاکمیت اهل بیت علیهم السلام حرکت کرده و می کنند و تلاش می کنند این حاکمیت الهی را به دیگران برسانند منتها با درک معارف گوناگون دین در ابعاد گوناگون زندگی.

۴) امام صادق علیه السلام مانند پدر بزرگوارشان در میان امت اسلامی به عنوان چهره شاخص علمی شناخته شده اند، به نظر حضرتعالی در حوزه دانش آموزی و دانشوری چه پیامی امروز امام صادق علیه السلام برای ما دارند؟

همه مطالبی که امام صادق علیه السلام فرمودند ابعاد مسائل اخلاقی و معنوی است. حضرت در عین حالی که سفارشات پراکنده ای داشتند یک سفارشات منظمی هم می فرمودند مثل سفارشاتی که به عبدالله بن جندب فرمودند از یک سو عبد الله بن جندب از روات تجلیل القدر آن حضرت است و از سویی این سفارشات در منابع روایی سندی قوی داشته و می‌توان به آن استناد کرد. البته بعضی از روایات سند قوی روایی ندارند لیکن مفاد آنها منطبق بر کتاب و سنت است مانند حدیث عنوان بصری یا روایتی که راوی میگوید خدمت حضرت عرض کردم آقا من از محبین شما هستم. حضرت فرمود تو از کدام یک از محبین ما هستی؟ سدیر صیرفی که آنجا بوده تعجب می‌کند که مگر محبین کدام دارد و چند دسته هستند؟ حضرت می فرماید بله سه طبقه هستند و طبقه سوم افرادی هستند که در ظاهر و باطن محب ما هستند و آنها در راه ما همه مشکلات را به جان می خرند و درجه معرفت و ایمانشان بالا است و خدا به واسطه آنها بلاها را دفع میکند. به همین نحو حضرت توصیفات خیلی عجیبی دارند که کمتر در لسان ائمه علیهم السلام چنین تعبیراتی می بینیم. این روایت در کتاب تحف العقول آمده و مرحوم علامه طباطبایی رضوان الله علیه در ذیل این روایت یک حاشیۀ عمیقی داشته و توضیح می‌دهند که این مرتبه ای را که حضرت می فرمایند مبتنی بر چه درجاتی از معرفت الهی است. این معارف به هر حال از ارمغان های خاص امام صادق علیه السلام است که آن مقداری که مطالعات کم حقیر ایجاب می‌کند از امام صادق علیه السلام در ذهن داریم.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *