شرح حدیث عنوان بصری – بخش سوم

ایجاد آمادگی برای دریافت معارف
پس از تنبّه و بیداری باید بداند یکی از آداب دانستن و عمل به معارف الهی، نداشتن دیدگاه‌های انحرافی یا آمادگی برای برطرف شدن آنهاست که اوّلین مرتبه نداشتن دیدگاه منفی نسبت به حقایق و معارف است، هر چند ممکن است ابتدا فرد، دیدگاه مثبتی هم به حقایق بلند نداشته باشد، لکن به وجود حقایق و واقعیاتی که در عالم وجود دارد و انسان می‌تواند آن‌ها را فهمیده و به آن‌ها برسد، ایمان داشته باشد.
چنان‌که امام علی (علیه‌السّلام) نسبت به چنین افراد می‌فرماید: «به راستی جاهل خودش را نسبت به آنچه از علوم نمی‌داند، عالم می‌داند و به رأی خویش اکتفا می‌کند، پس همواره از عالمان دور می‌شود و بر آنان ضرر می‌زند و کسی را که با او مخالفت می‌کند، تخطئه کرده و نسبت به اموری که نمی‌داند، دیگران را گمراه می‌کند و اگر اموری را که نمی‌داند به او عرضه شود، آن‌ها را انکار و تکذیب کرده …
همین امر که معمولاً به انکارگفتاری و رفتاری معارف می‌انجامد، سبب سقوط فرد و دوری او از حقایق بلند دین می‌شود.
عنوان بصری نیز سال‌ها نزد مالک بن انس شاگردی کرد و از او استفادهٔ علمی نمود و به حقّانیت مطالبی که از غیر اهل بیت ـ علیهم‌السّلام ـ فرا می‌گرفت، اعتقاد داشت؛
امّا در عین حال دوست داشت از حضرت صادق (علیه‌السّلام) نیز استفاده کند، چنان‌که خود گفته‌است: «سال‌ها به سوی مالک بن انس رفت و آمد می‌کردم، پس هنگامی که
جعفر صادق (علیه‌السّلام) به مدینه آمد، به سوی او رفت و آمد کردم و دوست داشتم از او [علم فرا] بگیرم، همان گونه که [علم] از مالک می‌گرفتم.»
امّا با چنین باوری نمی‌توانست از حقایق بلند حضرت امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) بهره‌مند گردد؛ زیرا تمسّک و دست آویز قرار دادن ریسمان اهل بیت (علیهم‌السّلام)، مستلزم دوری از تمام باطل‌ها و طاغوت‌ها است که: «فَمَن یَکْفُرْ بِالطَّـغُوتِ وَیُؤْمِن بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَهِ» به همین جهت حضرت صادق (علیه‌السّلام) با عنوان بصری، برخوردی تربیتی و اقدامی سنجیده کرد و به او فرمود:
«من کسی هستم که حکومت به دنبال من است، در عین حال در هر ساعتی از اوقات شب و روز اذکاری دارم، من را از [انجام]اذکار باز ندار و از مالک [علم فرا] بگیر و نزد او رفت و آمد کن، چنان‌که به سوی او می‌رفتی.»
این سخنان از امامی صادر شده‌است که اوّلین وظیفهٔ او از جانب خداوند متعال، هدایت، راهنمایی و دستگیری طالبان معارف الهی است، لکن سبب این برخورد آن بود که در عنوان بصری، پالایش روحی ایجاد کرده و او را نسبت به راه‌های غیر ازطریق اهل بیت (علیهم‌السّلام) بی‌رغبت نماید و آمادگی دریافت معارف اهل بیت (علیهم‌السّلام)را در او به وجود آورد لذا عنوان بصری پس از این برخورد می‌گوید: «با حالت غم و اندوه به خانه‌ام برگشتم و به جهت محبت سرشاری که به جعفر (امام صادق ـ علیه‌السّلام ـ) در من ایجاد شده بود نزد مالک بن انس رفت و آمد نکردم،» بنابراین زبان حال طالب کمالات نیز باید این گونه باشد:

قبله و محراب من، ابروی دلدار است و بس
این‌دل شوریده را با این چه و با آنچه‌کار؟