آشنایی با رشته‌های تحصیلی

نظام درسی حوزه علمیه شیعه دارای سه مرحله اصلیِ مقدمات، سطح و خارج است.

مقدمات

این دوره در نظام درسی جدید حوزه شش سال طول می‌کشد. هدف اصلی در این دوره، آموزش ادبیات عرب (صرف، نحو، معانی و بیان و…) و آشنایی با دروس پایه مثل منطق و تسلط طلاب به «زبان قرآن‏» و نیز آشنایی مقدماتی با فقه و اصول فقه است.

ادبیات عرب

 

در این مرحله طلاب عرب معمولاً کتاب‌های زیر را می‌خوانند:

  1. «أجرومیه»، «قَطرالنّدى وبَل الصّدى» و «شرح ابن عقیل» را می‌خوانند.

طلاب غیرعرب نیز این کتب را می‌خوانند:

  1. جامع المقدمات که شامل «امثله»، «شرح امثله»، «صرف میر»، «تصریف»، «عوامل فی النحو»، «هدایه»، «شرح أنموذج» و «صمدیه» است.
  2. البهجه المرضیه (شرح سیوطی بر الفیه ابن مالک، معروف به سیوطی).
  3. مغنی اللبیب نوشته ابن هشام   در نحو. در سال‎های اخیر مغنی الادیب که متن تهذیب شده مغنی اللبیب است، به طلاب آموزش داده می‎شود.
  4. مطول و مختصر المعانی تفتازانی در «معانى» و «بیان» و «بدیع». در نظام درسی جدید کتاب جواهر البلاغه نوشته سید احمد هاشمی در کنار مختصر المعانی خوانده می‎شود.

منطق

  1. حاشیه ملاعبداللّه
  2. شرح الشمسیه قطب الدین رازی
  3. المنطق مظفر.
  4. فقه و اصول
  1. تبصره المتعلمین علامه حلّی
  2. الروضهالبهیه فی شرح اللمعهالدمشقیه (معروف به شرح لمعه) تألیف شهیدثانی (درگذشت ۹۶۶ق)
  3. همچنین برخی رساله‌های عملیه در فقه
  4. معالم الدین حسن بن زین الدین جبعی عاملی (درگذشت ۱۰۱۱ق)
  5. الموجز فی اصول الفقه شیخ جعفر سبحانی
  6. اصول الفقه محمدرضا مظفر

اکنون شرح لمعه، الموجز و اصول الفقه در حوزه‌ها به صورت رسمی تدریس می‌شود.

دروس جنبی

در کنار دروس اصلی که شامل ادبیات، فقه و اصول است، کتاب‎هایی از اخلاق، عقاید و کلام، تفسیر، تاریخ و ادبیات فارسی در کتب درسی مقدمات گنجانده شده است.

سطح

این مرحله شامل پایه‌های هفتم تا دهم است. در این دوره اهداف زیر تعقیب می‌شود:

  1. بالا بردن قدرت فهم متون فقهی و اصولی
  2. آشنا شدن با روش‌های استنباط از آیات و احادیث
  3. خواندن یک دوره کامل فقه و اصول
  4. تعمیق عقاید و گسترش اطلاعات عمومی طلاب به وسیله دروس عمومی

دروس اصلی در مرحله میانی یعنی سطح، فقه و اصول فقه است و به همین منظور کتاب‌های زیر خوانده می‌شوند:

فقه

مکاسب شیخ مرتضی انصاری.

اصول فقه

  1. رسائل شیخ انصاری
  2. کفایه الاصول آخوند خراسانی.

همچنین طلاب می‌توانند به آموختن کتاب‌هایی چون:

درایه الحدیث شهیدثانی در مباحث علوم حدیث،

منظومه حاج ملاهادی سبزواری و الأسفار الاربعه ملاصدرا در فلسفه

شرح باب الحادی عشر علامه حلّی و نیز شرح او بر تجریدالاعتقاد خواجه نصیر طوسی در کلام،

یا دیگر دانش‌ها همانند تفسیر قرآن بپردازند.

به طور معمول، طلاب این مرحله را چهار ساله طی می‌کنند.

سطح در نظام آموزشی جدید حوزه

دروس سطح در نظام جدید آموزشی حوزه چهار سال به طول می‎انجامد. در طی این چهار سال کتاب فقهی مکاسب شیخ انصاری تدریس می‎شود. در دو سال نخست، فرائد الاصول شیخ انصاری و در دو سال پایانی کتاب کفایه الاصول آخوند خراسانی در اصول فقه به طلاب عرضه می‎گردد. در کنار دروس اصلی فقه و اصول، این دروس نیز تدریس می‎شود:

  1. بدایه الحکمه علامه طباطبایی در سال هفتم
  2. نهایه الحکمه علامه طباطبایی در سال نهم و دهم
  1. محاضرت فی الالهیات جعفر سبحانی در سال هفتم و هشتم
  1. جوامع الجامع، فضل بن حسن طبرسی، سوره توبه در سال هفتم
  2. جوامع الجامع، سوره رعد و سوره یوسف در سال هشتم
  3. المیزان، علامه طباطبایی، جلد ۱۳، سوره اسراء در سال نهم
  4. المیزان، سوره کهف، در سال دهم
  1. کلیات فی علم الرجال، جعفر سبحانی، در سال هفتم و هشتم
  2. درایه الحدیث، جعفر سبحانی، در سال دهم

خارج

نوشتار اصلی: درس خارج

برخی از طلاب علوم دینی پس از اتمام مرحله سطح، تحصیلات خود را پایان می‌بخشند، ولی کسانی که به دنبال فراگیری سطح بالاتری از دانش و نیل به مرتبه اجتهاد هستند، وارد مرحله خارج می‌شوند.

این مرحله عالی‌ترین دوره دروس حوزوی محسوب می‌شود که با هدف مجتهد شدن طلاب در دو رشته فقه و اصول و توان استنباط احکام از منابع اصیل (کتاب، سنت، عقل، اجماع) برپا می‌شود و معمولاً متن درسی خاصی ندارد. استادانی که درس خارج ارائه می‌کنند از مجتهدان شناخته شده یا مراجع تقلید ند؛ آنان کتاب خاصی را تدریس نمی‌کنند، بلکه مباحث هر جلسه را برای بیان آرای خود همراه با بررسی آرای مجتهدان گذشته خود طراحی می‌کنند، اما برای حفظ نظم، سیر مطالعاتی زیر را ارائه کرده‌اند.

از آنجا که رسیدن به قوه اجتهاد بستگی به استعداد و تلاش شخصی افراد دارد، لذا زمان این دوره برای افراد متفاوت است.

مرحله خارج، محدودیت زمانی ندارد و ممکن است کسی تا پایان عمرش در این جلسات شرکت کند، همچنان که استادان نیز به فراخور حال و اقتضائات دیگر، مباحث خود را تفصیل می‌دهند. در واقع، درس خارج فقه و اصول، کانون ارائه آخرین دستاوردهای علمی استادان و مجتهدان و نیز فرصتی برای آموختن روش اجتهاد و ورزیده شدن در آن است. طلابی که به مرتبه علمی معیّنی یا درجه اجتهاد نایل می‌شوند، حسب معمول از استادان خویش یادداشتی به نام اجازه دریافت می‌کنند که در آن به تحصیلات و فضل و توانایی‌های علمی وی اشاره می‌شود.

دروس تخصصی

در سال‌های اخیر، رشته‌های تخصّصی تفسیر و کلام و تبلیغ نیز در کنار فقه و اصول تشکیل شده است که متخصصان و محقّقانی در آن رشته‌ها تربیت می‌کنند. هدف از این دروس – که تحت عنوان رشته‌های تفسیر، کلام، تبلیغ و … شروع شده است – پرورش متخصص، در رشته‌های خاص مورد نیاز حوزه و جامعه است. این کار پرارزش باعث می‌شود که شخص علاوه بر اجتهاد در فقه و اصول، در یکی از رشته‌های علوم اسلامی متبحر شود، تا بتواند منشا خدمات مفیدی در حوزه و جامعه شود؛ نه این که بعد از صرف مدت زمان طولانی برای تحصیل، به نتیجه مطلوبی نرسد.

دروس جنبی یا عمومی

در حوزه علمیه قم و در بعضی شهرستان‌ها، هم زمان با دوره مقدمات و سطح، درس‌هایی تحت عنوان عقاید، تفسیر، اقتصاد، ملل و نحل، علوم قرآن، اخلاق و … تعلیم داده می‌شود که در رشد فکری طلاب و گسترش اطلاعات علمی آن‌ها موثر است. این درس‌ها هر چند لازم است، ولی مرحله مستقلی در درس‌های حوزه محسوب نمی‌شود.